Türk opera edebiyatının en görkemli yapıtlarından biri olan, besteci ve orkestra şefi Okan Demiriş’in 3 perdelik “IV. Murat” operası, Osmanlı İmparatorluğu'nun en çalkantılı dönemlerinden birini dramatik bir müzik diliyle sahneye taşır.

Librettosu Turan Oflazoğlu tarafından kendi tiyatro oyunundan uyarlanan ve ilk kez 1980 yılında İstanbul Atatürk Kültür Merkezi'nde prömiyer yapan eser, yalnızca tarihsel bir anlatı sunmakla kalmaz; mutlak iktidarın getirdiği ağır psikolojik yükü, ölüm korkusunu ve insani çelişkileri derinlemesine sorgular.

Tarihsel açıdan incelediğimizde, IV. Murat’ın saltanat yılları (1623–1640) Osmanlı İmparatorluğu’nun derin bir krizden geçtiği döneme denk gelir. Babası I. Ahmed’in ölümünün ardından yaşanan taht kavgaları, amcası Sultan Mustafa ve ağabeyi II. Osman’ın (Genç Osman) trajik biçimde tahttan indirilip katledilmesi, devlet otoritesini temelinden sarsmıştır.

IV. Murat, henüz 11 yaşındayken tahta çıkarıldığında payitaht İstanbul; Yeniçeri ve Sipahi isyanları, asayişsizlik ve rüşvet olayları yaşamaktaydı.
Padişahın çocukluk ve ilk gençlik yıllarında iktidar dizginleri, "Kadınlar Saltanatı" olarak adlandırılan dönemin en güçlü figürü olan annesi Kösem Sultan’ın elindeydi. Annesinin vesayeti altında geçen bu ilk dönemde genç padişah, sadrazamların isyancı askerler tarafından katledilmesine ve Sadrazam Topal Recep Paşa gibi ihtiraslı devlet adamlarının entrikalarına tanıklık etmiştir. Bu durum, IV. Murat’ın zihninde derin bir güvensizlik, ihanet korkusu ve mutlak otorite kurma arzusu şekillendirmiştir. 1632 yılında, yaklaşık 20 yaşındayken idareyi tam olarak alan IV. Murat, devleti bu kötü durumdan kurtarmak için olağanüstü sert yöntemlere başvurmuştur.

Sadrazam Topal Recep Paşa’yı idam ettirerek işe başlayan padişah, isyan odaklarını kurutmak amacıyla kahvehaneleri kapatmış; tütün, içki ve gece fenersiz sokağa çıkma yasakları getirmiştir. Tütün ve içki yasağına uymayanların acımasızca cezalandırıldığı bu dönemde padişahtan "Kanlı Murat" veya "Gazab-ı İlahi" olarak bahsedilir. Ordunun başında seferlere çıkan son Osmanlı padişahlarından biri olan IV. Murat, Revan ve Bağdat seferleriyle doğu sınırlarını emniyete almış, Kasr-ı Şirin Antlaşması’na zemin hazırlayarak askeri alanda büyük zaferler kazanmıştır.

Okan Demiriş'in “IV. Murat” operası, tarihsel olayları yüzeysel bir kronolojiyle sunmak yerine, iktidarın insan ruhu üzerindeki yıkıcı etkisini, korkuyu ve mutlak otoritenin getirdiği yalnızlığı resmeder. Eser, askeri zaferlerden çok IV. Murat’ın iç dünyasındaki fırtınalara ve etrafını saran dramatik insan ilişkilerine odaklanır.

Operanın ana dramatik aksı, IV. Murat ile annesi Kösem Sultan arasındaki iktidar mücadelesidir. Eser, Kösem Sultan’ı oğlunun bağımsızlaşmasını engellemeye çalışan, devleti kendi kanatları altında tutmak isteyen baskın bir ana güç olarak çizer. Genç padişah, bir yandan devleti yönetmeye çalışırken diğer yandan annesinin gölgesinden kurtulma mücadelesi verir.

Osmanlı sarayındaki güvensizlik ve kaos ortamı, Sadrazam Topal Recep Paşa karakteri üzerinden simgelenir. Padişahı baskı altında tutmak için kargaşa çıkaran odaklarla iş birliği yapan sadrazam figürü, IV. Murat’ın zihninde derin bir ihanet korkusu yaratır. Genç padişahın sonradan başvuracağı tavizsiz ve acımasız yöntemler, saraydaki bu kirli güç odaklarına karşı geliştirilen birer savunma mekanizması olarak sunulur.

Eserin en sarsıcı sahnelerinden biri, dönemin büyük hiciv şairi Nef'i ile padişah arasındaki ilişkidir. IV. Murat, Nef'i’nin zekasına ve sanatına hayranlık duysa da mutlak iktidar eleştiriye tahammül edemez. Nef'i’nin ölçüsüz eleştirileri yüzünden ölüme gönderilmesi, "sözün, uyandırdığı eylemin kurbanı olması" fikrini ve iktidarın dostluk dahil her insani bağı ezebildiğini gösterir.

Eserde toplumsal düzen sağlama çabaları; kahvehane, içki ve tütün yasakları üzerinden sahneye taşınır. Bekri Mustafa karakteri, padişahın halkla yüzleştiği ve koyduğu yasakların toplumsal karşılığını gözlemlediği bir figürdür. Diğer taraftan, yakın çevresindeki Silahtar Mustafa’nın padişahı içkiye sürüklemesi, halka en sert yasakları getiren liderin kendi içinde yaşadığı büyük irade çöküşünü ve çelişkiyi gözler önüne serer. Opera, IV. Murat’ın 27 yıllık kısa yaşamındaki trajik tezatla tamamlanır: Devlette disiplini kuran, isyanları bastıran ve zaferler kazanan kudretli bir hükümdarın, kendi içsel korkuları, zaafları ve hastalığı karşısında çaresiz kalışı işlenir. Eser, iktidarın insanı hem devleştiren hem de içten içe tüketen çift taraflı doğasını müzikal bir dille özetler.

İzmir Devlet Opera ve Balesi, 2026-2027 sezonunu 'IV. Murat' operasıyla açıyor; eserin prömiyeri 1 Ekim 2026 tarihinde Bornova Kültür ve Sanat Merkezi Necdet Aydın Sahnesi’nde gerçekleştirilecek, gösterimler ise 3 ve 5 Ekim tarihlerinde devam edecek.