İzmir'in varoş semtleri olarak anılan bölgeler, sosyolojik literatürde gecekondulaşmayla iç içe değerlendiriliyor. İzmir Müteahhitler Derneği başkanının açıklamalarına göre şehir, Türkiye'nin gecekondu yoğunluğu en yüksek metropolü konumunda. Bu yapılaşma; düşük gelir, plansız yerleşim ve altyapı eksikliği gibi sorunları beraberinde taşıyor.
İzmir'in varoş semtleri olarak bilinen mahalleler nereler?
Konak ilçesi bu açıdan haritanın merkezinde yer alıyor. Kadifekale, Ballıkuyu, Yeşildere, Gültepe, İmariye ve Tepecik; gecekondu dokusunun en yoğun gözlendiği bölgeler. Kadifekale'nin tarihi sur çevresi, on yıllar boyunca düzensiz yapılaşmanın merkezi durumuna geldi.
Karabağlar tarafında Limontepe, Cennetçeşme, Cumhuriyet Mahallesi ve Çimentepe; yine aynı sınıflandırmada yer alıyor. Bu bölgeler özellikle 1980'lerden sonra hızla büyüdü ve nüfus yoğunluğu kat kat arttı.
Bayraklı ilçesinin Gümüşpala, Örnekköy, Gürçeşme ve Yamanlar mahalleleri, körfezin kuzeyindeki gecekondu kuşağının belkemiğini oluşturuyor. Buca'da ise Gediz Mahallesi benzer bir profile sahip. Menemen sınırlarındaki Asarlık ve Çiğli'ye komşu bazı yerleşimler de bu listede sayılıyor.
Bu bölgeler neden varoş semtleri olarak anılıyor?
Sosyolog Hatice Kurtuluş'un da işaret ettiği gibi varoş kavramı, 1990'lardan itibaren gecekondu mahallelerini tanımlamak için medyada kullanılmaya başlandı. Ancak iki kavram arasında önemli farklar bulunuyor. Gecekondu daha çok geçici bir yerleşim biçimini anlatırken; varoş, kalıcılık, heterojen nüfus yapısı ve enformel ekonomiyle iç içe geçmiş bir kentsel formu ifade ediyor.
İzmir'in varoş semtleri olarak görülen bölgelerin ortak paydası; Doğu ve Güneydoğu Anadolu'dan gelen göç dalgalarıyla şekillenmiş olmaları. Tapu tahsis belgeleriyle başlayan meşrulaşma süreci, sonradan apartkonduya dönüşen yapı stoğunu doğurdu. Sosyal dayanışma ağları, hemşehrilik bağları ve enformel iş kolları bu mahallelerin kendine özgü dokusunu oluşturuyor.
Kentsel dönüşüm ne kadar yol aldı?
Kadifekale'de yıllar önce başlayan tahliye ve yıkım çalışmaları, dönüşümün ilk büyük örneği oldu. Gültepe'de de lokal düzeyde yenileme adımları atıldı. Ne var ki Cennetçeşme gibi mahallelerde sürecin on yıldır kâğıt üzerinde kaldığı, somut bir planlamanın hâlâ devreye girmediği belirtiliyor. Konut maliyetlerindeki dalgalanma ve arsa paylaşımındaki anlaşmazlıklar projeleri yavaşlatan başlıca etkenler.
