Son Mühür/Hüseyin Demir Cumhuriyetimizin en fırtınalı ve tarihi günlerinden biri olan Haziran 1926 dönemini, Türk spor tarihinin köklü çınarı Karşıyaka Spor Kulübü ve İzmir suikastı teşebbüsü ekseninde inceliyoruz. Son Mühür Gazetesi olarak, araştırmacı Bedri Cumhur Doğu ile bir araya geldik. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 24 Haziran 1926 tarihinde Karşıyaka’ya gerçekleştirdiği tarihi ikinci ziyareti, mülki idaredeki kurucu kadroların rollerini ve Kaf-Sin Kaf’ın kuruluş felsefesini arşiv belgeleri ve akademik kaynaklar ışığında masaya yatırdık.
(Karşıyaka Spor Kulübü/1926)
“Karşıyaka halkının göğsünde bir kalkana dönüştü”
Bugün sizinle çok özel bir tarihi kesiti, 24 Haziran 1926’yı konuşacağız. Bu tarih, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün Karşıyaka’yı ve Karşıyaka Spor Kulübü'nü (KSK) ikinci kez ziyaret etmesi bakımından büyük bir öneme sahip. Bize öncelikle ziyaretin gerçekleştiği günlerdeki genel atmosferi anlatır mısınız?
24 Haziran 1926, sıradan bir günün çok ötesinde, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin rejim ve varoluş mücadelesi verdiği olağanüstü günlerin tam ortasına denk gelir. Yurt gezisi kapsamında 16 Haziran 1926 günü Bursa’dan İzmir’e gelen Gazi Mustafa Kemal, kendisine karşı düzenlenen hain suikast girişimi nedeniyle ilk birkaç gün hem duruma egemen olmak hem de bu tertibin failleriyle uğraşmak zorunda kalmıştı. İşte bu gergin iklimde, Gazi’nin sekiz ay önce İzmir’e geldiği 11 Ekim 1925 günü Naim Palas Oteli’nin balkonundan haykırdığı "İzmir'in Karşıyakalıları; sizi derin muhabbetle selamlarım... Karşıyakalılar, annem sizin sinenizde sizin topraklarınızda yatıyor" sözleri, Karşıyaka halkının göğsünde birer kalkana dönüştü. 13 Ekim 1925'teki ilk ziyaretinden sonra, bu ikinci ziyaret Karşıyaka için adeta bir rüştünü ispat etme ve sadakat duruşuydu.
(Atatürk'e düzenlenmesi planlanan Anafartalar Caddesi krokisi ve İzmir Valisi Kazım Paşa)
Hain suikast planının deşifre edilmesinin ardından Karşıyaka’da büyük bir infial ve akabinde organize bir protesto süreci başlıyor. Burada Karşıyaka Spor Kulübü ve Belediye Başkanı Fikri Altay’ın nasıl bir rolü oldu?
Hain suikast teşebbüsüne karşı en sert ve kararlı tepkilerden birini Karşıyaka vermiştir. Mesela olayı duyan Samsun şehrinden bir heyette hemen İzmir’e gelmiş, Paşa’yı ziyaret etmiş. Memleketin çeşitli yerlerinde mitingler düzenlenmiş. Kulübümüzün 1912 yılındaki örgütlenmesinde en ön saflarda yer alan, İplikçizade Fikri Bey (Fikri Altay), hem Karşıyaka Belediye Başkanı hem de Karşıyaka Spor Kulübü Başkanı olarak derhal harekete geçmiş. Fikri Bey’in koordinasyonunda 20 Haziran 1926 günü Soğukkuyu’da toplanan binlerce Karşıyakalı ve İzmirli, bu suikastı tel'in eden (lanetleyen) devasa bir miting gerçekleştirdi. Dönemin gazetelerinde yer alan ve Fikri Bey imzasıyla yayımlanan "Mübeccel Halaskarımız, Büyük Gazimize karşı yapılmak istenilen suikast faillerini tel'in..." başlıklı tarihi beyanname, Karşıyaka’nın bu hain girişime karşı duruşunu dünyaya ilan etmiştir.
(Suikast planını ortaya çıkartan İzmir Valiliği. İzmir Valisi Kazım Dirik yanında Belediye Başkanı Aziz Bey, Vali Yardımcısı ve Kaf Sin Kaf kurucusu Halid Onaran ise ayakta soldan ikinci)
"Kaf-Kaf'ın diğer kurucusu Halid Onaran"
Bu süreçte devlet erkânının İzmir’e ulaştığı ilk anlarda ve mülki idare boyutunda çok önemli bir karşılama detayı var. Kaf Sin Kaf kurucularından Halid Onaran’ın buradaki görevi nedir?
Bu tarihi detay, kulübümüzün devlet kademelerindeki güvenilirliği ve vatan savunmasındaki rolü açısından çok kıymetlidir. Suikast planı öncesinde ve devlet heyetinin İzmir’e intikal ettiği en kritik saatlerde, Gazi Mustafa Kemal ve heyeti, İzmir Valisi Kazım Dirik'in Yardımcısı (Vali Muavini) olan Halid Onaran tarafından resmen karşılanmıştır. Halid Onaran, devlet adamlığı kimliğinin yanı sıra Kaf Sin Kaf'ın bir diğer kurucusudur. Yani Gazi’yi ve cumhuriyet kadrolarını koruyan, karşılayan mülki iradenin kalbinde yine bir Karşıyaka kurucusu yer almaktadır.
(Suikast teşebbüsü sonrası İzmir Valiliği'ni ziyaret eden Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün yanında İzmir Valisi Kazım Dirik Paşa, diğer yanında ise yaveri Rüsuhi Savaşçı. En sağda Kaf Sin Kaf kurucularından İzmir Vali Yardımcısı M.Halid Onaran gözüküyor)
24 Haziran günü Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Karşıyaka’ya geldiğinde yanında kimler vardı? Karşıyaka'daki program tam olarak nasıl icra edildi?
Gazi Mustafa Kemal, 24 Haziran günü Karşıyaka'ya adeta devletin zirvesiyle çıkarma yapmıştır. Yanında Başvekil İsmet İnönü, Orgeneral Fahrettin Altay, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ve mebuslardan Ruşen Eşref Bey vardı. Ev sahibi ise her iki kurumun da başında olan Karşıyaka Belediyesi ve KSK Başkanı Fikri (Altay) Bey'di. Heyet önce Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Bey'in Karşıyaka'daki hanesinde bir müddet dinlenmiş, ardından Karşıyaka Belediyesi'ni ve İzmir'deki bazı mülki kurumları ziyaret etmiştir. Sonrasında ise hepimizin bildiği o tarihi tenis kortları ziyaretine geçilmiştir.
(10 Eylül 1926 Karşıyaka - Beşiktaş maçında Karşıyaka kurucuları, sporcuları ve İzmir sporcuları ile Alsancak Stadı'nı dolduran Karşıyaka taraftarı)
Tenis kortlarında yaşananlar ve o gün çekilen meşhur fotoğraf Türk spor tarihi için birer vesika niteliğinde. Bize o anın detaylarını aktarır mısınız?
Kesinlikle birer tarihi vesikadır. Gazi Mustafa Kemal ve beraberindeki heyet, Karşıyaka Spor Kulübü bünyesinde yetişen tenisçilerimiz Zeki ve Siret Beyler tarafından yapılan heyecan dolu tenis maçını büyük bir keyifle izlemişlerdir. Ayrıca KSK bünyesindeki kadın tenisçilerin maçları da izlenmiş, Gazi çağdaş Türk kadınlarının spor sahalarındaki bu asil duruşunu takdirle karşılamıştır. O gün kortlarda çekilen meşhur fotoğrafta, Gazi ve heyetinin hemen arkasında Fikri Altay yer alırken, Gâzi Paşa'nın sadık yaveri Rüsuhi Savaşçı da göze çarpmaktadır.
Ziyaretin sonunda kulübün şeref defterine yazılan o tarihi sözler de bu gururu mühürlüyor, değil mi?
Evet, aynen öyle. Gazi, KSK şeref defterine bizzat şu satırları nakşetmiştir: "Bu defaki ziyaretimde, geçen aylarda masarrıf-ı mesai ve hizmetin kıymetli asarını gördüm. Teşekkür ve tebrik ederim. Gazi M. Kemal". Bu eşsiz takdir yazısının altına Başvekil İsmet Paşa, Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras ve kulübün Hâmi Başkanı Orgeneral Fahrettin Altay da imzalarını atarak bu büyük onura ortak olmuşlardır.
Peki Bedri Bey, bu ziyaretlerin cumhuriyet tarihindeki yeri akademik olarak nasıl teyit edilmiştir?
Bu konuda çok net akademik kayıtlar mevcuttur. Örneğin, Melih Tinal'ın kaleme aldığı akademik makalede de açıkça belirtildiği üzere; kendisine karşı düzenlenen suikast girişiminin açığa çıkması sonrasında İzmir'e gelen Gazi, Naim Palas'ta ikamet etmiş ve 24 Haziran günü İsmet Paşa, Dr. Tevfik Rüştü Bey ve Fahrettin Altay Paşa ile birlikte Karşıyaka Spor Kulübü'nde incelemelerde bulunarak kulübün şeref defterini imzalamıştır. Dönemin Cumhuriyet, Anadolu ve Hizmet gazetelerinin kupürleri, bu akademik tespitleri birincil kaynak olarak doğrulamaktadır. Bu bilgileri ve belgeleri de Aralık ayında bir akademik dergide yayınlayacağız kabul ederlerse.
(Karşıyaka Spor Kulübü Şeref Defteri Gazi’ Mustafa Kemal Atatürk'ün el yazısı ve imzası)
"Karşıyaka Türk Mümarese-i Bedeniyye Terakki Kulübü”
Hazır belgelerden bahsetmişken, sizin sempozyumlarda sunduğunuz ve KSK tarihine ışık tutan yeni bulgularınız var. Kulübün tam ismi, ilk maçı ve kuruluş amacına dair neler buldunuz?
Sözlü tarihin ötesine geçerek ulaştığımız arşiv belgeleri, Kaf Sin Kaf'ın asil köklerini tamamen aydınlatmıştır. 19 Kânunuevvel 1330 (1 Ocak 1915) tarihli Ahenk gazetesinde tespit ettiğimiz "Karşıyaka'da Kulüp Tesisi" haberi, kulübümüzün tam adının "Karşıyaka Türk Mümarese-i Bedeniyye Terakki Kulübü" olduğunu ortaya koymaktadır. Bu resmi belgelere göre, 1912'de kurulan Karşıyaka, 1914 sonlarında Müdafaa-i Milliye Cemiyeti himayesinde hukuki ve resmi bir boyut kazanmıştır. Kulübümüzün ilk resmi maçı, 28-30 Ocak 1915 tarihlerinde "İzmir İttihad ve Terakki Merkez Ticaret Mektebi" ile yapılmış ve Karşıyaka bu mücadeleyi 3-0 kazanmıştır. Maçın oynandığı yer ise kurucularımızın bahsettiği Omiros Tarlası, yani belgedeki adıyla "Osmanpaşa Camii Şerifi yanındaki meydanlık" alandır.
Bedri Bey, bu kıymetli ve tarihi vesikaları bizimle paylaştığınız için Son Mühür Gazetesi adına çok teşekkür ederim. Karşıyaka ve KSK'ın cumhuriyete olan sarsılmaz bağlılığını bir kez daha belgelemiş oldunuz.
Ben teşekkür ederim Hüseyin Bey. Kaf Sin Kaf, 114 yıldır armasında taşıdığı şanlı Ay-Yıldız ile cumhuriyetimizin ve Atatürk ilkelerinin en sadık bekçisi olmaya devam edecektir. Son Mühür Gazetesine güzel röportaj için teşekkür ederim.
