Sağ ya da sol el kullanımının çocukluk döneminde öğrenilen bir alışkanlık olmadığına yönelik bulgular her geçen yıl güçleniyor. Gebeliğin yaklaşık 10. haftasında yapılan gözlemler, birçok fetüsün sağ elini daha sık hareket ettirdiğini gösteriyor. Doğum sonrasında gerçekleştirilen takip çalışmaları da bu eğilimin büyük ölçüde korunduğunu ortaya koyuyor.
Bu durum, sinir sisteminin erken gelişimi ve beynin iki yarım küresi arasındaki görev paylaşımıyla ilişkilendiriliyor. Araştırmalar, el baskınlığının doğumdan önce şekillenmeye başladığını gösterse de tek bir biyolojik mekanizmanın bütün süreci açıklamadığına dikkat çekiliyor. Bu nedenle bilim dünyası, genetik, nörolojik gelişim ve çevresel etkenleri birlikte değerlendiriyor.
Genetik tek başına yeterli açıklama sunmuyor
2020 yılında yayımlanan kapsamlı meta-analiz, dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 10,6'sının solak olduğunu gösterdi. Farklı toplumlarda benzer oranların görülmesi, el tercihinin büyük ölçüde biyolojik temellere dayandığını destekliyor.
Buna karşın genetik araştırmalar, tek bir genin sağlak ya da solak olmayı belirlediği düşüncesini doğrulamıyor. Nature Human Behaviour dergisinde yayımlanan ve 1,7 milyondan fazla kişinin genetik verilerinin incelendiği çalışma, el baskınlığıyla ilişkili çok sayıda genetik bölge bulunduğunu gösterdi. Bulgular, genetik mirasın sinir sistemi gelişimi ve çevresel etkilerle birlikte el tercihini şekillendirdiğini ortaya koyuyor.
İnsan evrimi sağ el kullanımını güçlendirmiş olabilir
2026 yılında PLOS Biology dergisinde yayımlanan araştırma, konuyu evrimsel açıdan değerlendirdi. Çalışmada 41 farklı primat türünden 2 binden fazla birey karşılaştırıldı ve insanların diğer büyük maymunlara göre çok daha belirgin bir sağ el baskınlığı sergilediği belirlendi.
Araştırmacılar, iki ayak üzerinde yürümenin yaygınlaşmasıyla ellerin taşıma, alet üretme, hassas hareketler ve iletişim gibi görevlerde daha yoğun kullanılmaya başladığını düşünüyor. Beyin hacmindeki artışın da bu süreçle birlikte el kullanımındaki belirgin farklılaşmayı desteklemiş olabileceği değerlendiriliyor. Böylece sağ el kullanımının milyonlarca yıllık evrim sürecinde baskın hale geldiği görüşü güç kazanıyor.
Solaklık herhangi bir bozukluk olarak görülmüyor
Bilimsel veriler, solaklığın bir gelişim bozukluğu olmadığını açık biçimde gösteriyor. Güncel öneriler, çocukların zorla sağ ellerini kullanmaya yönlendirilmesini desteklemiyor. Böyle bir yaklaşımın gereksiz stres oluşturabileceği ve ince motor becerilerini olumsuz etkileyebileceği belirtiliyor.
Bunun yerine günlük yaşamda kullanılan araçların daha kapsayıcı biçimde tasarlanması öneriliyor. Makaslardan bilgisayar farelerine kadar birçok ürünün sağ el kullanımına göre üretilmesi, solak bireylerin günlük yaşamını zorlaştırabiliyor. Bu nedenle yaşam alanlarının ve ekipmanların her iki el tercihine uygun hale getirilmesi gerektiği vurgulanıyor.
