Başkent Ankara'nın merkezinde yükselen Anıtkabir; klasik ve modernist mimarinin bir araya geldiği bir anıt mezar olmanın yanında, her taşına, metre karesine, heykeline ve süslemesine tarihsel bir kod işlenmiş büyük bir semboller bütünüdür.


Mimarlar Prof. Dr. Emin Onat ve Doç. Dr. Orhan Arda tarafından tasarlanan bu yapı, Selçuklu ve Osmanlı türbe geleneklerinden Hun ve Göktürk kurgan motiflerine, Hitit tarzından İkinci Ulusal Mimarlık Akımı'na kadar derin bir kültürel devamlılığı simgeler...

Atatürk’ün vefatının ardından Dolmabahçe Sarayı'nın ana tören salonunda geçici katafalka konulan naaş, Sarayburnu'ndan Zafer torpido gemisine, ardından Yavuz zırhlısına ve tren yoluyla Ankara'ya nakledilmiştir. Doç. Dr. Christopher Wilson'ın ulusal bellek ve mimari simgecilik üzerine gerçekleştirdiği araştırmalarında, İstanbul'dan Ankara'ya uzanan bu rotanın her durağı Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcını, gelişimini ve TBMM'nin açılışıyla taçlanan milli iradeyi temsil edecek şekilde kurgulanmıştır.

Naaş, Anıtkabir'in inşası tamamlanana kadar 15 yıl boyunca Mimar Arif Hikmet Koyunoğlu'nun tasarladığı erken Cumhuriyet dönemi eseri olan Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabirde korunmuştur.

Anıtkabir'in inşa edileceği yer için o dönemki hükümet içinde kurulan özel komisyon Çankaya, Orman Çiftliği ve Ankara Kalesi gibi alternatifleri değerlendirdikten sonra, Trabzon Milletvekili Mithat Aydın'ın önerisiyle 17 Ocak 1939 tarihinde Rasattepe'yi seçmiştir. Tepe üzerindeki antik Frig tümülüslerinde yürütülen arkeolojik kazılar, Anadolu'nun köklü uygarlık katmanlarını gün yüzüne çıkararak Türk milletinin bu topraklardaki varlığını sembolik olarak da pekiştirmiştir.

Mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda, yarışmayı kazanan tasarımlarının ruhunu şu sözlerle açıklamışlar:
"Biz Türk milletini skolastik anlayıştan uyandırma ve Ortaçağ’dan kurtulma yolunda yaptığı devrimin büyük önderi için kurmak istediğimiz anıtın, onun getirdiği yeni ruhu ifade etmesini istedik. Ata’nın Anıtkabir’ini bir sultan veya veli türbesi ruhundan tamamen ayrı, yedi bin yıllık bir medeniyetin rasyonel çizgilerine dayanan klasik bir ruh içinde kurmak istedik."

Anıtkabir'in coğrafi yerleşimi, gelişi güzel bir arazi seçiminden öte bilinçli bir kentsel simgecilik içermektedir. Rasattepe'nin konumlandığı tepe dizilimi Ankara topografyasında dev bir hilali oluşturur. Etlik tepelerinden başlayıp Dikmen sırtlarına uzanan dağ sırası Ankara kentini saran bir hilal biçimindedir. Bu sembolik hilalin tam ortasında yer alan Rasattepe ise ay yıldızlı bayrağımızın yıldızı olarak Anıtkabir'e ev sahipliği yapmaktadır.

Bunun yanında Anıtkabir projesinde ölçüler ve rakımlar üzerinden oluşturulmuş sayısal şifreler de dikkat çekmektedir. Anıtkabir Komutanlığı kayıtlarında ve topoğrafya haritalarında Rasattepe'nin genel tepe yüksekliği deniz seviyesinden 907 metre iken, Atatürk'ün kabrinin bulunduğu odak noktasının tesviye yüksekliği tam 905 metreye sabitlenmiştir. Bu rakım tercihi, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hayata gözlerini yumduğu saat 09.05'e mimari bir saygı göstergesidir.

Ziyaretçileri anıt blokuna ulaştıran 262 metre uzunluğundaki Aslanlı Yol, mekansal bir hazırlık ve psikolojik arınma koridoru olarak tasarlanmıştır. Bu yolun mimari yapısında ve çevreleyen alanlarda Türk tarihinin en köklü simgeleri işlenmiştir.

Aslanlı Yol'un zemin kaplamasında kullanılan travers taşlarının arasında 5 santimetrelik çim boşlukları bırakılmıştır. Yol boyunca ilerleyen ziyaretçiler, düzensiz taş aralıkları nedeniyle ayaklarının takılmasını önlemek için adımlarını dikkatle takip etmek ve başlarını sürekli hafifçe öne eğmek durumunda kalırlar.
Böylece Anıtkabir'e giren her birey, farkında olmadan kurgulanmış fiziksel bir saygı duruşu içerisinde Atatürk'ün huzuruna yaklaşır.

Aslanlı Yol'un her iki tarafında, heykeltıraş Hüseyin Özkan’ın eserleri olan ve Hitit sanatı üslubuyla yontulmuş 24 adet aslan heykeli dizilmiştir. Bu heykellerin taşıdığı sembolik anlamlar ise:
24 Oğuz Boyu: 12'şerli iki sıra halinde dizilen aslanlar, Türk milletinin ataları olan 24 Oğuz boyunu temsil eder.

Oturur Pozisyon: Aslanların ayakta veya saldırgan değil, oturur durumda tasvir edilmesi Türk devletinin barışseverliğini ve güçlü sükunetini simgeler.

Karşılıklı Dizilim: Heykellerin yüz yüze bakacak şekilde konumlandırılması, ulusça sağlanan birlik ve beraberliği ifade eder.

Aslanlı Yol'un başlangıcında yer alan üçerli kadın ve erkek heykel grupları, Türk milletinin, Atatürk’ün vefatı karşısındaki ağırbaşlı ve onurlu duruşunu simgeler:

Kadın Heykel Grubu: Geleneksel Anadolu giysili üç kadından dıştakiler ellerinde başak demetlerinden oluşan çelenk tutarak Anadolu'nun bereketini simgeler. Soldaki kadın elindeki tasla Atatürk'e rahmet dilemekte, ortadaki kadın ise eliyle yüzünü kapatıp ağlamaktadır. Acıya rağmen sergilenen bu kararlı duruş, Türk kadınının asaletini yansıtır.

Erkek Heykel Grubu: Sağda miğferli ve kaputlu Türk askeri, elinde kitap tutan aydın Türk gençliği ve yerel kıyafetli Türk köylüsü yer alır. Yüzlerindeki üzüntü ifadesine rağmen çenelerindeki diklik, milletin güçlü iradesini ve kararlılığını anlatır.

Anıtkabir'in ölçeklendirilmesinde Cumhuriyet tarihinin dönüm noktaları ve istatistiki oranlar mimari formlara dönüştürülmüştür. Mimarlar Emin Onat ve Orhan Arda, yapının her boyutuna sembolik değerler yüklemiştir.

Giriş Merdiveni 26 Basamak: Milli Mücadele'nin dönüm noktası olan 26 Ağustos Büyük Taarruzun tarihi.

İkinci Basamak Grubu 5 Basamak: 26 Ağustos'tan zaferin kazanıldığı tarihe kadar geçen 5 günlük süreç.

Mozole Merdiveni 42 Basamak: Atatürk'ün Cumhuriyet'i ilan ettiği esnadaki 42 olan yaşı.

Mozole Sütun Yüksekliği: 19,44 Metre Anıtkabir'in temelinin atıldığı 1944 yılı.

Tören Meydanı Mesafesi: 1920 Metre Mozolenin TBMM binasına uzaklığı ve TBMM'nin açılış yılı (1920)

Şeref Holü Taban Alanı 1920 m²: Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin kuruluş yılı olan 1920 tarihi.

Bayrak Direği Yüksekliği 33 Metre: Atatürk'ün boyu (1,73 m) ile sütun yüksekliğinin (19,44 m) çarpımı sonucu ulaşılan özel ölçü.

Tören Meydanı girişinde dalgalanan 33 metrelik çelik bayrak direğinin kaidesinde yer alan rölyeflerde meşale medeniyeti, kılıç taarruzu, miğfer savunmayı, meşe dalı zaferi ve zeytin dalı ise barışı simgelemektedir.

Anıtkabir, Batı'nın anıtsal mimari formlarıyla Doğu'nun ve Türk bozkır kültürünün geleneksel el sanatlarını birleştiren zengin kültürel bir dekorasyona sahiptir.
Anıtkabir bünyesindeki 10 kulenin piramit biçimli çatılarının tepesinde yer alan bronz tuğlar, eski Türk obalarındaki göçer çadırı mızrak uçlarından esinlenilerek tasarlanmıştır. Kulelerin iç tavanlarında yer alan fresklerde ve Tören Meydanı'nın zeminine Anadolu'nun geleneksel halı ve kilim dokuma motifleri resmedilmiştir.

Şeref Holü'nün tavan süslemelerinde, duvar kenarlarında ve mermer kaplamalarında yer alan motifler Orta Asya Türk arkeolojisinden esinlenilmiştir. Altay ve Orhun bölgelerindeki Hun ile Göktürk kurganlarında gün yüzüne çıkarılan koçbaşı, koçboynuzu, yaba, ok, yay, bereket ve kurt ağzı motifleri Şeref Holü'nün zemin ve tavan mozaiklerine işlenerek binlerce yıllık köken birliği vurgulanmıştır.

Anıtkabir kompleksini çevreleyen 10 kule, Türkiye Cumhuriyeti'nin temelini oluşturan ilke ve kavramların adını taşır. Heykeltıraşlar Zühtü Müridoğlu, Nusret Suman ve Hakkı Atamulu tarafından kurtuluş savaşının aşamalarını gösteren rölyefler yapılmıştır.

İstiklal Kulesi: Kayanın üzerinde duran kartal güç ve bağımsızlığı, elinde iki eliyle kılıç tutan genç ise bağımsızlığını savunan Türk milletini temsil eder.

Hürriyet Kulesi: Elinde Hürriyet Beyannamesi kağıdı tutan melek figürü bağımsızlığın kutsallığını, şaha kalkmış at ise özgürlüğü simgeler.

Mehmetçik Kulesi: Vatan için cepheye giden oğlunun omzuna elini koyan hüzünlü ama gururlu annenin vedası işlenmiştir.

Barış Kulesi: Tarlada çalışan çiftçiler ve onları kılıcıyla koruyan Mehmetçik figürü, "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesini simgeler.

23 Nisan Kulesi: Bir elinde TBMM'nin açılışını simgeleyen anahtar, diğer elinde 23 Nisan 1920 yazılı kağıt tutan kadın figürü yer alır.

Misak-ı Milli Kulesi: Bir kılıç kabzası üzerinde üst üste konulmuş dört el figürü, vatanın kurtarılması için ulusça edilen milli yemini simgeler.

İnkılap Kulesi: Zayıf bir elin tuttuğu sönmekte olan meşale çökmekte olan Osmanlı İmparatorluğu'nu, güçlü bir elin göğe kaldırdığı ışık saçan meşale ise Türkiye Cumhuriyeti ve Atatürk devrimlerini temsil eder.

Müdafaa-i Hukuk Kulesi: Bir elinde kılıç tutup diğer eliyle düşmana "dur" diyen erkek figürü ve altındaki meşe ağacı vatan topraklarının dokunulmazlığını ifade eder.

Tören Meydanı'ndan Mozole'ye çıkan 42 basamaklı merdivenlerin iki yanında yer alan duvar kabartmalarından kuzeydekinde Sakarya Meydan Muharebesi, güneydekinde ise Başkomutanlık Meydan Muharebesi Zühtü Müridoğlu'nun yorumuyla işlenmiştir.

Mozole Şeref Holü'nün bronz giriş kapısının sağ duvarında Atatürk'ün Türk gençliğine emanetini içeren Gençliğe Hitabe, sol duvarında ise cumhuriyetin temel kazanımlarını özetleyen Onuncu Yıl Nutku mermer üzerine altın varaklarla işlenmiştir.

Ziyaretçilerin Şeref Holü'nde gördüğü ve Osmaniye Gavur Dağları'ndan çıkarılan 40 tonluk yekpare kırmızı mermerden yapılan lahit, sembolik bir nitelik taşımaktadır. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün naaşı, bu lahdin tam altındaki zemin katta yer alan özel Mezar Odası'nda bulunmaktadır.

Selçuklu ve Osmanlı türbe mimarisi üslubunda sekizgen planlı olarak inşa edilen mezar odasının ortasında, kıble yönünde yer alan kırmızı mermer sandukanın altında naaş doğrudan toprağa kazılmış mezarda yatmaktadır.

Sandukanın etrafında, Türkiye'nin 81 vilayetinden, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nden, Azerbaycan'dan ve Atatürk'ün doğduğu Selanik'teki evin bahçesinden getirilen toprakların yer aldığı 83 adet pirinç vazo dizilmiştir.

Anıtkabir kompleksi içerisinde Atatürk'ün dışında, aynı alanda mezarı bulunan tek kişi, Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci Cumhurbaşkanı ve Atatürk'ün silah arkadaşı İsmet İnönü'dür. 25 Aralık 1973 tarihinde vefat eden İnönü, Bakanlar Kurulu kararıyla Anıtkabir Tören Meydanı'nın batısında yer alan galerinin ortasına defnedilmiştir.

Sembolik lahdi Tören Meydanı seviyesinde yer alırken, gerçek mezar odası lahdin alt katındadır.

Anıtkabir'i çevreleyen Barış Parkı ise, dünyanın dört bir yanından ve Türkiye'nin tüm bölgelerinden fidanların getirilmesiyle oluşturulmuştur. Parkta yer alan 104 farklı türdeki 50 bini aşkın ağaç, Atatürk'ün küresel barış vizyonunu canlı bir doğa anıtı olarak yaşatmaktadır.

Anıtkabir, sadece 10 Kasım günlerinde tutulan yasın mekanı değil; Türk milletinin bağımsızlık iradesinin, mimari estetiğinin ve tarihsel derinliğinin taşlaşmış abidesidir. Rasattepe'nin topografik olarak hilal yıldız duruşundan Aslanlı Yol'daki adımlara, basamak sayılarına işlenen tarihlerden kurgan motiflerine ve 81 ilin vatan toprağına kadar her unsur her detay, Cumhuriyet'in kurucu değerlerini gelecek nesillere taşımaktadır.

Anıtkabir, ziyaretçilerine sadece Atasını anma fırsatı sunmanın yanında; Türk milletinin; milli bilincini, barış idealini ve medeniyet yürüyüşünü de mimari yolla somutlaştırır.