Türk dünyasının ve 20. yüzyıl dünya edebiyatının en özel isimlerden biri olan Cengiz Aytmatov (1928-2008), Kırgız bozkırının insanını, kültürünü ve efsanelerini evrensel bir insanlık portresine dönüştürmüş bilge bir yazardır. Eserleri 150’den fazla dile çevrilen ve milyonlarca baskıya ulaşan Aytmatov; sadece Kırgız edebiyatının değil, bütün Türk dünyasının edebi ve kültürel hafızasını yaşatan en güçlü yazarlardan birisidir.

Cengiz Aytmatov, 12 Aralık 1928’de Kırgızistan’ın Talas eyaletindeki Şeker köyünde dünyaya geldi. Seçkin bir devlet adamı olan babası Törekul Aytmatov’un 1937 yılında Stalin rejimi tarafından "halk düşmanı" ilanıyla kurşuna dizilmesi yazarda büyük trajik izler bıraktı. Aile bu kaybı ancak 1956 yılında öğrenebilmiştir. Eğitimli bir kadın olan annesi Nagima Hanım tarafından büyütülen Aytmatov, İkinci Dünya Savaşı’nın en ağır yılları olan 1942’de henüz 14 yaşındayken köy sovyetinde sekreterlik, vergi memurluğu ve öğretmenlik yaparak savaşın acımasız ve kötü yönüyle yüzleşmiştir.

Yazarın estetik dünyası; Babaannesi Ayımkan ve Karakız Apa’dan dinlediği Kırgız masalları, ağıtları ve Manas Destanı ile beslenen köklü sözlü kültür, Cambul Veteriner Teknik Okulu ve Bişkek Tarım Enstitüsü’ndeki eğitimi sırasında Kırgız coğrafyasını gezerek kazandığı doğrudan gözlem gücü, Moskova’daki Maksim Gorki Edebiyat Enstitüsü’nde aldığı çağdaş edebiyat kuramları eğitimi ile okuduğu Rus klasikleri ile şekillenmiştir.

Aytmatov, bu zengin birikimi kendi özgün anlatımı ile harmanlayarak evrensel bir dile ulaşmıştır.

Aytmatov’un dünya çapında tanınması, 1958’de yayımlanan Cemile hikayesiyle gerçekleşti. Ünlü Fransız şair Louis Aragon’un "dünyanın en güzel aşk hikayesi" nitelemesiyle Fransızcaya çevirdiği bu eser, yazara uluslararası bir ün kazandırdı. 1963’te Steplerden ve Dağlardan Hikayeler ile Lenin Ödülü’nü alan yazar; İlk Öğretmen, Toprak Ana, Elveda Gülsarı ve Beyaz Gemi gibi yapıtlarında aşkı, fedakarlığı ve doğa insan dengesini işledi. Beyaz Gemi’deki Maral Ana efsanesi ve çocuk kahramanın saflığı, Elveda Gülsarı’da Tanabay ile rahvan at Gülsarı arasındaki bağ, yazarın insanı ve doğayı benzersiz yapma yeteneğini gösterir.

Yazarın başyapıtı sayılan 1980 tarihli Gün Olur Asra Bedel romanında edebiyat literatürüne kazandırdığı "mankurt" kavramı, kültür tarihinin en sarsıcı metinlerinden biridir. Juanjuanların deve derisiyle bilincini yok ettiği ve annesi Nayman Ana’yı kendi eliyle öldüren Jolaman karakteri üzerinden Aytmatov; milli hafızasını unutan, kendi özüne ve toplumuna yabancılaşan insanı işledi. yazarın bu dili, ideolojik asimilasyon ve baskı rejimlerine karşı güçlü bir edebi eleştiri olarak ortaya çıkmıştır.

Cengiz Aytmatov’un Türk edebiyatı ve Türk dünyası açısından taşıdığı önem de çok yönlüdür; Aytmatov, Kırgız Türklerinin manevi mülkü olan destanları, masalları ve efsaneleri eserlerinin odağına yerleştirerek Türk kültürünün kodlarını modern roman formu içinde canlı tutmuştur. Eserlerinde eve, anneye, ana diline, doğaya ve Tanrı'ya dönüş izlerini işleyerek yabancılaşmaya karşı durmuştur. Eserleri Türkiye Türkçesine ve diğer Türk lehçelerine aktarılan yazar, Sovyet sonrası diplomatik görevlerinde (Lüksemburg, Benelüks büyükelçilikleri ve UNESCO temsilciliği) Türk halkları arasında ortak bir duyuş, kimlik ve edebiyat zemini oluşturmuştur. Al Yazmalım Selvi Boylum adlı eserinin Atıf Yılmaz yönetiminde Türkan Şoray ve Kadir İnanır’ın başrolleriyle sinemaya uyarlanması, Türkiye’de halk kültürünün, sevgi ile emek çatışmasının unutulmaz bir simgesi haline gelmiştir. Aytmatov, insanı doğanın ve evrenin ayrılmaz bir parçası olarak görmüş; savaşa, çevre kıyımına ve ahlaki yozlaşmaya karşı insani değerleri savunarak Türk edebiyatına evrensel bir derinlik kazandırmıştır.

2008 yılında vefat eden ve babasının da içinde bulunduğu Ata-Beyit anıt mezarlığında toprağa verilen Cengiz Aytmatov; bıraktığı ölümsüz eserleriyle Türk dünyasının edebi ufkunu aydınlatmaya devam etmektedir.