16 Kasım Dünya Hoşgörü Günü üzerine… Hoşgörü, günümüzde sıkça başvurduğumuz ancak anlamını yeterince sorgulamadığımız kavramlardan biri. Farklı düşüncelere, inançlara ve yaşam biçimlerine anlayış göstermek olarak tanımladığımız hoşgörü, acaba her düşünceyi kabul etmek, her görüşü eşit derecede değerli görmek ya da yanlış bulduğumuz karşısında sessiz kalmak mıdır?
Bu sorunun yanıtını ararken filozof İoanna Kuçuradi'nin etik anlayışı önemli bir düşünsel zemin sunuyor. Kuçuradi'nin yaklaşımında insanın değeri ile insanın ortaya koyduğu düşüncelerin değerlendirilmesi birbirinden ayrılır. İnsan, insan olması bakımından saygıyı hak eder; ancak düşünceler bilgi, gerekçe ve etik ölçütler doğrultusunda değerlendirilmelidir. Bir fikre katılmamak, o fikri eleştirmek ya da yanlışlığını ortaya koymak, insanın değerini reddetmeyi gerektirmez.
Tam da bu ayrım, hoşgörünün sınırlarını ve gerçek anlamını belirler. Hoşgörü, her düşünceyi onaylamak değil, farklı düşünen insanla ilişkimizi insanın değerini gözeterek kurabilmektir. Ayrımcılığı, nefret söylemini ya da insan onurunu zedeleyen yaklaşımları kabul etmek hoşgörü değil, etik sorumluluktan uzaklaşmaktır.
Çünkü insan olmak, yalnızca iyi niyet meselesi değil, aynı zamanda bir bilinç meselesidir. İyi niyet her zaman doğru davranışı doğurmaz. İnsanın karşısındakini, onun içinde bulunduğu koşulları ve kendi davranışlarının sonuçlarını görebilmesi gerekir. Kuçuradi'nin etik düşüncesinin işaret ettiği önemli sorumluluklardan biri de budur: İnsan, karşılaştığı durumları doğru değerlendirmeyi öğrenmelidir.
Düşünmek bu nedenle yalnızca zihinsel bir faaliyet değil, etik bir sorumluluktur. Bilgiyi kanaatten, gerçeği önyargıdan ayırmak; duyduğumuzu sorgulamak, kendi yargılarımızı gözden geçirmek ve gerektiğinde yanıldığımızı kabul etmek… Bunlar bilinçli bir insan olmanın gerekleridir. Kötülük kimi zaman doğrudan zarar verme arzusundan değil, insanın karşısındakinin değerini görememesinden, eylemlerinin sonuçlarını düşünmemesinden ve etik farkındalık eksikliğinden beslenir.
Bugün hoşgörüye belki de en çok bu nedenle ihtiyacımız var. Farklılıkların giderek görünür olduğu, bilgi kirliliğinin, önyargıların ve kutuplaşmanın düşünce dünyasını etkilediği bir ortamda hoşgörü, edilgen bir kabullenme değil; bilinçli bir etik tutum olmalıdır.
Evrensel etik, insanın değerini korumayı, düşünceyi eleştirel değerlendirmeyi, adaleti ve insan haklarını gözetmeyi gerektirir. Birlikte yaşamak için aynı düşünmek zorunda değiliz. Ancak farklı düşünürken birbirimizin insanlık değerini korumak zorundayız.
Belki de gerçek hoşgörü, her fikre evet demek değil; insanı düşüncesinden bağımsız olarak değerli görmek, düşünceleri ise akıl, bilgi ve etik ölçütlerle değerlendirebilmektir.
16 Kasım Dünya Hoşgörü Günü'nde kendimize şu soruyu soralım: Farklı düşüncelere gerçekten açık mıyız, yoksa yalnızca kendi düşüncelerimize benzeyenleri mi hoşgörüyle karşılıyoruz?
Çünkü iyi niyetli olmak yetmez. Düşünmek, anlamak, değerlendirmek ve insanın değerini gözetmek gerekir. Hoşgörü, düşünmekten vazgeçmek değil, düşünmenin sorumluluğunu üstlenmektir.
Kaynak: İoanna Kuçuradi, Etik, Türkiye Felsefe Kurumu Yayınları. Ayrıca UNESCO, Hoşgörü İlkeleri Bildirgesi (1995).