İzmir’in Konak ilçesinde yer alan Havra Sokağı, kentin Yahudi yerleşim tarihi açısından en önemli merkezlerden biri olarak biliniyor. İzmir ve çevresinde Yahudi varlığının milattan önceki dönemlere kadar uzandığı ifade edilse de, kentteki Yahudi nüfusunun esas olarak 16. yüzyıldan itibaren artış gösterdiği anlaşılıyor. Bu süreçte Havra Sokağı ve çevresi, Yahudi cemaatinin yoğunlaştığı temel yerleşim alanı haline geldi.
16. yüzyılda başlayan göçlerle şekillenen cemaat yapısı
1492 ve 1497 yıllarında İspanya ve Portekiz’den Tire ve Manisa’ya gelen Sefarad Yahudileri’nin, 16. yüzyıldan itibaren İzmir’e yerleştikleri biliniyor. Aynı dönemde Batı Anadolu’nun farklı kentlerinden Yahudilerin de İzmir’e göç etmeye başladığı belirtiliyor. Zamanla Selanik, İstanbul, Ankara, Balkanlar, Akdeniz adaları ve Filistin’den gelen Yahudiler ile Portekiz kökenli Converso gruplar, İzmir Yahudi Cemaati’nin oluşumunda etkili oldu.
19. yüzyılda yeni gruplar İzmir’e yerleşti
19. yüzyıldan itibaren Portekiz asıllı İtalyan kökenli ve “Frankos” olarak adlandırılan varlıklı Yahudi grupların İzmir’e geldiği aktarılıyor. Aynı dönemde özellikle Rusya’dan gelen ve Aşkenaz olarak tanımlanan yoksul Yahudi toplulukların da kente yerleştiği biliniyor. Bu göçler, Havra Sokağı’nın çok katmanlı toplumsal yapısını güçlendirdi.
Havra Sokağı’nda yerleşim dini ve geleneksel kurallarla şekillendi
Yahudi topluluğunun dini ve geleneksel nedenlerle bir arada yaşamayı tercih ettiği, bu nedenle Havra Sokağı ve çevresinde yoğunlaştığı belirtiliyor. Sokağa adını veren sinagogların büyük bölümünün yüksek duvarlar ardında, küçük bahçeler içerisinde inşa edildiği ifade ediliyor. Bu yapılaşma, bölgenin kapalı ve korunaklı bir yaşam alanı olarak tasarlandığını ortaya koyuyor.
Bir dönem İzmir’in rakı üretim merkezlerinden biri oldu
19. yüzyılın sonlarında Havra Sokağı’nın yalnızca dini değil, ticari açıdan da dikkat çektiği biliniyor. Sokakta bu dönemde çok sayıda meyhanenin bulunduğu, rakı üretiminin önemli ölçüde yapıldığı aktarılıyor. 1888 tarihli İzmir Ticaret Rehberi’nde Havra Sokağı’nda bir Türk hamamı, bir Yunan eczanesi ile Yunan ve Yahudilere ait şaraphanelerin yer aldığı bilgisi bulunuyor.
Sokağın adı değişti ancak halk eski adı kullanmaya devam etti
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Havra Sokağı’nın adının Türk Pazarı Sokak olarak değiştirildiği, ancak bu ismin benimsenmediği ve halk arasında eski adın kullanılmaya devam ettiği belirtiliyor. 1948 yılında İsrail Devleti’nin kurulmasının ardından ise İzmir Yahudilerinin önemli bir bölümünün göç ettiği ifade ediliyor.
Sinagogların yoğunlaştığı alan Havra Sokağı adını aldı
İzmir’deki sinagogların, Namazgâh Semti’ne bitişik Mezarlıkbaşı bölgesinde yoğunlaştığı biliniyor. 927 Sokak çevresinde çok sayıda sinagog bulunması nedeniyle bu alan Havra Sokağı olarak adlandırıldı. Buradaki sinagogların, ortasında dört sütun bulunan eski tip merkezi planla inşa edildiği ve ibadetlerin salonun merkezinde gerçekleştirildiği aktarılıyor.
Havra Sokağı’ndaki sinagoglar tarihsel kimliği yaşatıyor
Havra Sokağı’nda Sinyora, Şalom, Bikur Holim, Etz Hayim, Hevra, Bet Hillel ve Portekiz sinagogları bulunuyor. Bazı sinagoglar ziyarete ve ibadete açıkken, bazıları günümüzde kullanılmıyor. Etz Hayim Sinagogu’nun Bizans Dönemi’nden bu yana varlığını sürdürdüğü ve İzmir’in en eski sinagogu olarak kabul edildiği belirtiliyor.
İzmir’in çok kültürlü geçmişini yansıtan tarihsel alan
Havra Sokağı, sinagogları, yerleşim düzeni, ticari geçmişi ve göç hikâyeleriyle İzmir’in çok kültürlü tarihini yansıtan önemli bir miras alanı olarak varlığını sürdürüyor. Yüzyıllar boyunca farklı topluluklara ev sahipliği yapan sokak, kentin tarihsel hafızasında özel bir yere sahip olmaya devam ediyor.
