Cumhuriyet, halk egemenliğine dayanan, yurttaşların temsilciler aracılığıyla yönetimde söz sahibi olduğu bir yönetim biçimidir.
Bu tanım, ders kitaplarında yazan en kısa tanımdır ama içinde koca bir devrimi barındırır. Cumhuriyetten önce bu topraklarda egemenlik saraydaydı. Bir kişinin iki dudağı arasındaydı. Padişahın fermanı kanundu, kulluk kaderdi. Cumhuriyet, o kaderi yırtıp atan isimdir. "Kul"dan "yurttaş"a geçişin adıdır.
Tarihsel süreç içerisinde, monarşilerin ve mutlak yönetimlerin karşısında bir alternatif olarak yükselen Cumhuriyet rejimi, özgürlük, eşitlik ve adalet gibi evrensel değerleri temel alır.
Dünya tarihinde Cumhuriyet fikri yeni değildir. Ama bizim Cumhuriyetimiz hiçbir cumhuriyete benzemez. Çünkü bizim Cumhuriyetimiz bir masa başında, bir anayasa değişikliğiyle kurulmadı. Bizim Cumhuriyetimiz Sakarya'nın siperlerinde, Dumlupınar'ın dumanında, kanla, canla, yoklukla kuruldu. 29 Ekim 1923 bir takvim yaprağı değil, 4 yıllık bir ölüm-kalım savaşının taçlandığı gündür.
Atatürk'ün Cumhuriyet anlayışı, halk egemenliğini en üst düzeyde savunan ve milli iradenin kayıtsız şartsız milletin olduğunu ifade eden bir yapıdadır. O, Cumhuriyeti sadece siyasi bir değişim olarak değil, aynı zamanda bir zihniyet devrimi olarak değerlendirmiştir.
İşte asıl mesele buradadır: Atatürk'ün Cumhuriyeti.
Atatürk için Cumhuriyet sadece padişahın gidip meclisin gelmesi değildi. Eğer öyle olsaydı ismi değişir ama zihniyet aynı kalırdı. O yüzden Atatürk, Cumhuriyeti ilan ettiği gün aslında ikinci bir savaşı başlattı: Zihniyet devrimini.
Onun anlayışında Cumhuriyetin üç temel sacayağı vardır:
1. Kayıtsız Şartsız Milli Egemenlik:
Atatürk, egemenliği gökten yere indiren adamdır. "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" sözü, Meclis duvarına asılmış bir süs değildir. Bu, bu topraklarda bin yıllık bir saltanat anlayışının sonudur. Atatürk'e göre millet, iradesini hiçbir kişiye, hiçbir aileye, hiçbir zümreye devredemez. Ne halifeye, ne padişaha, ne de cemaate. Milletin iradesi sadece milletin seçtiği vekiller aracılığıyla tecelli eder. Bu yüzden Cumhuriyet, onun için en onurlu rejimdir. Çünkü kulun değil, efendinin yani milletin rejimidir.
2. Cumhuriyet Bir Fazilettir, Bir Ahlaktır:
Atatürk bir gün, "Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır" derken aslında şunu söylüyordu: Cumhuriyet bir şahıs meselesi değildir. Cumhuriyet fazilettir. Yani erdemdir. Yani dürüstlüktür, namusluluktur, liyakattir. Saltanatta liyakat soya bakar, Cumhuriyet'te liyakat akla ve alın terine bakar. O yüzden Cumhuriyet, en zeki, en çalışkan, en namuslu insanların yükselebildiği tek rejimdir. Bir çobanın oğlunun general, bir köylünün kızının doktor olabildiği rejimin adıdır Cumhuriyet.
3. Cumhuriyet Bir Zihniyet Devrimidir:
Bu en önemli kısmıdır. Atatürk, Cumhuriyeti sadece siyasi bir değişim olarak görmedi. Ona göre feshi atıp şapkayı giymek, harfleri değiştirmek, tekkeyi kapatmak bir şekilcilik değildi. Bunlar zihniyetin değişmesiydi. Çünkü saltanat zihniyeti "ben bilmem, büyüklerim bilir, kaderim böyleymiş" diyen bir zihniyetti. Cumhuriyet zihniyeti ise "benim aklım var, ben düşünürüm, ben karar veririm, benim geleceğim benim elimde" diyen bir zihniyetti. Yani akla ve bilime dayanan bir zihniyet.
ATATÜRK'ÜN CUMHURİYET İLE BİRLİKTE BU ÜLKEYE GETİRDİKLERİ
Atatürk, Cumhuriyet derken sadece bir tabela değiştirmedi. O tabelanın altına bir devlet, bir millet, bir hayat inşa etti.
1. Hukuk Devrimi: Mecelle'yi, şeriat mahkemelerini kaldırdı. Yerine Medeni Kanun'u getirdi. Böylece kadın erkek eşit oldu. Miras, evlilik, boşanma artık kulun insafına değil, kanuna bağlı oldu.
2. Eğitim Devrimi: 3 Mart 1924'te Tevhid-i Tedrisat'ı ilan etti. Medrese, mektep, tekke ayrımını bitirdi. Eğitimi birleştirdi. Ardından Harf Devrimi geldi. 1928'de milletin %90'ı okuma yazma bilmiyordu. Yeni harflerle bir gecede millet okullara koştu. Millet Mektepleri açıldı.
3. Kadın Devrimi: Dünyada birçok ülkeden önce, 1930'da kadına belediye seçimlerinde, 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verdi. Cumhuriyet, kadını kafes arkasından alıp Meclis kürsüsüne çıkardı.
4. Ekonomi Devrimi: Kapitülasyonlar kaldırıldı. Yabancıların elindeki demiryolları, limanlar millileştirildi. Sümerbank, Etibank, İş Bankası kuruldu. Fabrika üstüne fabrika: Kayseri'de uçak fabrikası, Nazilli'de basma fabrikası, Karabük'te demir-çelik. "Köylü milletin efendisidir" diyerek Aşar vergisini kaldırdı.
5. Akıl ve Bilim Devrimi: Tekke ve zaviyeleri kapattı. "En hakiki mürşit ilimdir, fendir" dedi. Darülfünun'u kapatıp İstanbul Üniversitesi'ni, Ankara'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ni kurdu.
Atatürk'ün kendi sözüyle özetlersek:
"Cumhuriyet, fikir serbestliği taraftarıdır. Samimi ve meşru olmak şartıyla her fikre hürmet eder."
"Cumhuriyet, yüksek ahlaki değer ve niteliklere dayanan bir idaredir. Cumhuriyet fazilettir."
"Ey yükselen yeni nesil, istikbal sizsiniz. Cumhuriyeti biz kurduk, onu yükseltecek ve yaşatacak sizsiniz."
Atatürk, "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir" derken Cumhuriyeti tarif ediyordu. Cumhuriyet, dogmaların değil, aklın rehberliğidir. O yüzden Cumhuriyet sadece bir yönetim şekli değil, bir hayat tarzıdır. Kadının erkekle eşit olduğu, çocuğun soru sorabildiği, gencin fikrini özgürce söylediği bir hayat tarzı.
Bugün 29 Ekim 1923'ün üzerinden 103 yıl geçti. Ama Cumhuriyet hala bize aynı şeyi söylüyor:
Ben size miras değil, emanet bırakıldım. Ben sarayların değil, sokaktaki vatandaşın rejimiyim. Beni koruyacak olan ne bir liderdir ne bir parti. Beni koruyacak olan damarlarındaki asil kanda mevcut olan kudrettir.
Cumhuriyet, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün bu millete bıraktığı en büyük eser ve asla vazgeçmeyeceğimiz en büyük devrimdir.
Yaşasın Cumhuriyet!
Ne Mutlu Türk'üm Diyene!
