Günümüzde tablet, telefon ve televizyon gibi cihazların yaygınlaşmasıyla birlikte çocukların ekran karşısında geçirdiği süre hızla artıyor. Uluslararası kuruluşlar, özellikle küçük yaştaki çocukların ekranla erken tanışmasının gelişim üzerinde olumsuz etkileri olabileceğini belirtiyor. Dünya Sağlık Örgütü, Amerikan Pediatri Akademisi ve Kanada Pediatri Derneği, iki yaşından küçük çocuklara ekran önermezken, okul öncesi dönemde günlük ekran süresinin bir saati geçmemesi gerektiğine dikkat çekiyor.
Türkiye’de durum: Ekran süresi önerilerin üzerinde
Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi Çocuk Gelişim Uzmanı Hümeyra Özsoy, araştırmaların çocukların ekranla çok erken yaşlarda tanıştığını ve çoğu zaman önerilen sürenin üzerinde zaman geçirdiğini ortaya koyduğunu söyledi. Özsoy, “Ülkemizdeki çalışmalar, 2-5 yaş arası çocukların büyük bir kısmının günlük iki saatten fazla ekran karşısında olduğunu, 3-6 yaş grubunda ise bu sürenin ortalama 3 ila 8 saate kadar çıktığını gösteriyor” dedi.
Aşırı ekran kullanımının zararları
Özsoy, uzun ekran sürelerinin çocuklarda bilişsel ve sosyal gelişim alanında bir dizi olumsuz etkiye yol açabileceğini vurguladı:
- Öz düzenleme ve dikkat becerilerinde güçlük
- Dil gelişiminde gecikmeler
- Duygusal farkındalık ve duyguların düzenlenmesinde sorunlar
- Saldırganlık ve hiperaktivite eğilimleri
- Otizm benzeri belirtiler
Süre yetmez, içerik ve kullanım şekli önemli
Ekran kullanımının etkisinin yalnızca sürenin uzunluğuna bağlı olmadığını belirten Özsoy, “İçerik kalitesi, çocuğun ekranı yalnız mı yoksa ebeveynle birlikte mi kullandığı, etkileri belirleyen diğer önemli faktörlerdir. Özellikle küçük yaşta tek başına ve kontrolsüz kullanım, olumsuz etkileri artırıyor. Hatta arka planda açık televizyonun bile çocukların dikkatini ve iletişim becerilerini olumsuz etkilediği bilinmektedir” ifadelerini kullandı.
Ebeveyn faktörü ve ev kuralları
Çocukların ekran sürelerini etkileyen önemli etkenler arasında ebeveynin eğitim düzeyi, evdeki ekran kullanım alışkanlıkları, ebeveyn stresi ve ev içi kurallar yer alıyor. Özsoy, “Ebeveynin ekran süresi arttıkça çocukta da ekran süresi yükseliyor. Ev içinde net kurallar oluşturulduğunda ise ekran kullanımı azalıyor” dedi.
Sağlıklı gelişim için alternatifler
Dünya Sağlık Örgütü, 1-4 yaş arası çocukların günde en az 180 dakika hareket etmesini ve uzun süre hareketsiz kalmamasını öneriyor. Özsoy, aşırı ekran kullanımının hareketsizlik, uyku düzensizliği, obezite riski ve davranış sorunları gibi sonuçlara yol açabileceğini belirterek, şunları vurguladı: “Üç yaş, beynin en hızlı geliştiği dönemdir. Fazla ekran süresi, çocuğun oyun, keşfetme, iletişim ve sosyal etkileşim fırsatlarını azaltır. Bu nedenle ekran yerine açık hava oyunları, aktif etkinlikler, kitap okuma ve ebeveyn eşliğinde etkileşim kritik önemdedir.”
Ekran kullanımında ailelere öneriler
Özsoy, ailelerin çocukların ekran kullanımını yönetmesi için şu önerilerde bulundu:
- 0-2 yaş için ekran süresini tamamen sıfırlayın; 2 yaş sonrası için ise yaş x 10 dakika kuralını uygulayın.
- Ekranı mümkün olduğunca birlikte ve aktif kullanın.
- Kaliteli, yaşa uygun içerikleri tercih edin.
- Ekranı ödül, ceza veya sakinleştirme aracı olarak kullanmayın.
- Günlük rutine açık hava oyunları ve fiziksel aktiviteleri dahil edin.
- Ev içinde ekran kullanımına dair net kurallar oluşturun.