İzmir’in Kemalpaşa ve Bayındır ilçeleri arasında yer alan Ovacık Yaylası, yalnızca doğal güzellikleriyle değil, kültürel belleğe kazınmış bir şahsiyetin izleriyle de öne çıkıyor. Burada mezarı bulunan Çal Dede, Anadolu’nun fetih ve yerleşim sürecinde önemli rol oynadığı düşünülen Türkmen büyüklerinden biri olarak kabul ediliyor.
Horasan Erenleri Arasında
Mezarında yer alan kitabeye göre Çal Dede, Horasan Erenleri arasında yer alıyor. Ancak hakkında ayrıntılı bir kimlik bilgisine ulaşılamamış olması, onu halk kültüründe gizemli bir figür haline getiriyor. Çal Dede’ye ait bir zaviye ya da vakıf kaydına rastlanmaması da bu durumu güçlendiriyor.
Anadolu’nun Dört Bir Yanında Makamları
Çal Dede’nin adı yalnızca İzmir’le sınırlı değil. Bursa Gölecik’ten Kastamonu’ya, Bolu’dan Kütahya’ya kadar pek çok şehirde onun adına makam mezarları bulunuyor. Bayındır’a bağlı Karapınar, Yusuflu, Elifli, Furunlu ve Zeytinova köyleri ile Tire’nin Osmancı ve Dibekçiler köylerinde de benzer inanışlarla korunan türbeleri mevcut. Ayrıca Bozdağlar’daki “Çaldede Dağı” yerleşimi, bu inancın coğrafyaya nasıl yayıldığını gösteriyor.
Halkın Hafızasında “Çal Dede”
Yöre halkının anlatımlarına göre Çal Dede, hayvan otlatırken elinde sipsi ile ezgiler çalan, aksakallı ve sevecen bir kişi olarak biliniyor. İnsanların onu dinlemek için “Çal Dede, çal da dinleyelim” sözleriyle çağırdığı ve bu nedenle bu isimle anıldığı rivayet ediliyor.
Çal Dede Şöleni Geleneği
Tire’nin Dibekçiler Yaylası’ndaki makam mezarı çevresinde her yıl sonbaharda düzenlenen “Çal Dede Şöleni”, halkın kültürel mirasa olan bağlılığını simgeliyor. Kadın ve erkeklerin birlikte yemek hazırladığı, panayır kurduğu ve geleneksel oyunların oynandığı bu şölen, Asya kökenli Ay Bayramı’nın Anadolu’daki yansıması olarak görülüyor.
Kültürel Bellekte Yaşayan Bir Efsane
Resmi tarih kayıtlarında çok az yer bulmasına rağmen, Çal Dede halkın gönlünde yaşamaya devam ediyor. Dağların doruklarında, köylerin meydanlarında ve şölenlerde adı anılan bu efsanevi şahsiyet, Anadolu’nun kültürel sürekliliğinin en canlı örneklerinden biri olmayı sürdürüyor.
