Çin'in Müslüman Uygurlara yönelik politikalarını eleştirdiği gerekçesiyle Eylül 2014'te "bölücülük" suçlamasıyla müebbet hapis cezasına çarptırılan Tohti, 2019 yılında Avrupa Parlamentosu tarafından Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü'ne layık görüldü. Nobel Barış Ödülü'ne de aday gösterilen Uygur akademisyen, Doğu Türkistan'daki insan hakları ihlallerinin dünyaya duyurulmasında sembol isim haline geldi.
İlham Tohti neden tutuklandı?
İlham Tohti, Pekin'deki Çin Milliyetler Üniversitesi'nde ekonomi profesörü olarak görev yapıyordu. Öğrencileriyle birlikte kurduğu Uighurbiz.net (Uygur Online) adlı internet sitesinde Doğu Türkistan'daki Uygurların sosyal ve ekonomik sorunlarını ele alan yazılar yayımladı. Çin Anayasası'nda yer alan etnik eşitlik, ana dili kullanma ve din özgürlüğü gibi haklara atıfta bulunan Tohti, Uygur meselesinin baskıyla değil hukuk ve uzlaşmayla çözülmesi gerektiğini savunuyordu.
15 Ocak 2014'te Pekin'deki evine yapılan baskınla çocuklarının gözleri önünde gözaltına alınan Tohti, aylarca dış dünyadan tecrit edildi. 23 Eylül 2014'te Urumçi'de halka kapalı yürütülen tartışmalı bir duruşmanın ardından müebbet hapis cezasına çarptırıldı ve tüm malvarlığına el konuldu.
İlham Tohti'ye uluslararası destek nasıl gelişti?
Tohti'nin haksız şekilde müebbet hapse mahkûm edilmesi uluslararası toplumdan sert tepki aldı. Avrupa Birliği kararı "tamamen haksız" bularak serbest bırakılmasını istedi. ABD Dışişleri Bakanlığı ve Beyaz Saray da kararı "derin endişe verici" olarak niteledi. 2019'da Avrupa Parlamentosu Sakharov Ödülü'nü Tohti'ye verdi; ödülü onun adına kızı Jewher İlham aldı.
İlham Tohti kimdir?
İlham Tohti, 25 Ekim 1969'da Doğu Türkistan'ın Atuş şehrinde dünyaya geldi. Henüz iki yaşındayken babası Çin Halk Cumhuriyeti tarafından katledildi. Kuzeydoğu Normal Üniversitesi'nde lisans eğitimini tamamlayan Tohti, Çin Milliyetler Üniversitesi'nde ekonomi alanında uzmanlaştı ve aynı üniversitede profesör olarak çalıştı.
Akademisyen olarak Çin'in batı bölgelerinin kalkınması, etnik gerilimin ekonomik anatomisi ve zorunlu göçlerin toplumsal etkileri üzerine araştırmalar yaptı. Anadili Uygur Türkçesi dışında Çince, İngilizce, Rusça, Korece, Urduca ve Japonca bilen Tohti, evli ve üç çocuk babasıydı.
İlham Tohti İnisiyatifi'nin kurucusu Enver Can, Tohti hakkında şunları söylüyor: "O, çok korkunç bir zamanda, dünyanın bilmediği bir konuda, Uygur halkının hakları konusunda dünyayı bilgilendirmeye çalıştı. Bu haklar Çin Anayasası'nda da yer alan ama hiç uygulanmayan haklardı." Tohti'nin barışçıl mücadelesi, Uygur halkının hak arayışını temsil eden güçlü bir sembole dönüşmüş durumda.